Fransa’nın Hint Okyanusu’ndaki denizaşırı toprağı Réunion Adası’nda köleliğin kaldırılışının yıl dönümü, her yıl olduğu gibi bugün çeşitli anma ve etkinliklerle kutlanıyor. Adada 20 Aralık 1848 tarihi, köleliğin resmen sona erdiğinin halka ilan edildiği gün olarak kabul ediliyor.
Fransa’da köleliğin kaldırılmasına ilişkin karar aslında 27 Nisan 1848’de Paris’te alınmıştı. Ancak dönemin ulaşım ve iletişim koşulları nedeniyle bu karar Réunion Adası’na ancak aylar sonra ulaştı. Kararın 20 Aralık 1848’de adaya varmasıyla birlikte kölelik uygulaması fiilen sona erdi ve bu tarih, Réunion’da özgürlüğün simgesi haline geldi.
FARKLI BİR TARİHSEL YOL
Tarihçiler, Réunion’un köleliğin kaldırılmasına giden yolunun, Karayipler’deki Fransız sömürgelerinden önemli ölçüde farklı olduğuna dikkat çekiyor. Guadeloupe, Saint-Domingue (bugünkü Haiti) ve Fransız Guyanası’nda köleliğin kaldırılması, 1790’lı yıllarda Fransız Devrimi ve özellikle Saint-Domingue’deki büyük köle ayaklanmalarıyla şekillenmişti. Haiti, 1804’te bağımsızlığını ilan ederken, köleliğin yeniden tesis edilmesi girişimleri de son derece kanlı olmuştu.
Buna karşılık Hint Okyanusu’ndaki Fransız adalarında, 1794’te kabul edilen ilk köleliği kaldırma kararı hiçbir zaman uygulanmadı ve kölelik devrim yıllarında da devam etti. Bunun nedenleri arasında, Réunion’daki plantasyon sisteminin Karayipler’e kıyasla daha sınırlı olması ve şeker kamışına dayalı büyük ölçekli tarımın daha geç gelişmesi gösteriliyor. Bu durum, köle sayısının görece daha düşük olmasına yol açsa da, köleliğin yarattığı baskı ve şiddeti ortadan kaldırmadı.
DİRENİŞ: AYAKLANMADAN KÜLTÜRE
Réunion’da köleleştirilen insanlar özgürlük arzusunu farklı biçimlerde dile getirdi. Büyük ölçekli isyanlar nadir olsa da, kaçış (maronnage), dağlık bölgelerde kurulan özgür topluluklar ve gündelik hayattaki kültürel direniş öne çıktı.
Şarkılar, danslar, hikâye anlatımı, mizah ve dini pratikler, kölelerin kimliklerini ve insanlık onurlarını koruma yolları oldu. Dağlara kaçan “marron”lar, zamanla kendi sosyal ve siyasal örgütlenmelerini kurarak Réunion’un kültürel ve coğrafi hafızasında derin izler bıraktı.
1848: HUKUK YOLU
19’uncu yüzyılın ilk yarısında iki gelişme, köleliğin sonunu hızlandırdı. İlki, köle ticaretinin 19. yüzyıl başından itibaren uluslararası düzeyde yasaklanmasıydı. İkincisi ise Britanya’nın 1833’te kendi sömürgelerinde köleliği kaldırmasıydı. Bu gelişmelerle birlikte Réunion, Hint Okyanusu’nda köleliğin sürdüğü neredeyse tek yer haline geldi.
27 Nisan 1848 tarihli Fransız kararnamesinin uygulanması için Joseph Napoléon Sarda-Garriga, Réunion’a cumhuriyet komiseri olarak atandı. Adaya 13 Ekim 1848’de ulaşan Sarda-Garriga, yerel plantasyon sahiplerinin erteleme taleplerine rağmen kararı aynen uyguladı. İki aylık yasal sürenin ardından, 20 Aralık 1848’de köleliğin tamamen kaldırıldığını resmen ilan etti.
Sarda-Garriga, yaptığı konuşmada özgürlüğün yalnızca bir hak değil, aynı zamanda sorumluluklar da içerdiğini vurguladı. Yeni özgürleşen insanlar için çalışma sözleşmeleri öngören düzenlemeler yapıldı; amaç, hem düzenin korunması hem de ekonominin ani bir çöküş yaşamamasıydı. Bu süreç, Karayipler’deki gibi silahlı ayaklanmalarla değil, hukuki ve idari bir geçişle gerçekleşti.
BUGÜNÜN ANLAMI
Réunion Adası’nda 20 Aralık, “Özgürlük Bayramı” olarak anılıyor. Törenler, konserler ve kültürel etkinliklerle yalnızca köleliğin sona erişi değil, aynı zamanda köleleştirilen insanların direnişi, kültürel mirası ve özgürlük mücadelesi de hatırlanıyor. Ada halkı için bu tarih, özgürlüğün “bahşedilmiş” görünse bile, yüzyıllar süren direniş ve insan onuru mücadelesinin sonucu olduğunu simgeliyor.