Afrika Birliği, Ağustos ayında Addis Ababa’da düzenlenen toplantıda dikkat çekici bir çağrı yaptı: dünya genelinde eğitimde ve resmi iletişimde kullanılan Mercator haritasının değiştirilmesini talep etti. Bu öneri küresel ölçekte büyük yankı uyandırmasa da, bariz bir şekilde ortada olan bir sorunu gündeme taşıdı. Birlik, Afrika’nın haritalarda gerçekte olduğundan çok daha küçük gösterilmesinin kıtaya yönelik olumsuz bir algı yarattığını belirtiyor.
Afrika Birliği ülkeleri, “Correct the Map” (Haritayı Düzelt) adında bir kampanya başlatarak, Mercator projeksiyonunun yerine Equal Earth (Eşit Dünya) projeksiyonunun kullanılmasını talep ediyor. Bu, yalnızca teknik bir harita tartışması değil; aynı zamanda kıtanın algılanışı, saygınlığı ve ekonomik potansiyeline kadar uzanan önemli bir mesele.
ÇARPITILMIŞ BİR HARİTA: MERCATOR
Mercator projeksiyonu 1569’dan bu yana dünyanın en yaygın kullanılan haritası. Bu harita denizciler için pratik yön bulma kolaylığı sağlasa da, kıtaların yüzölçümlerini doğru yansıtmadığı için ciddi bir algı oyununa sebep oluyor. Mercator, kutuplara yaklaştıkça kara parçalarını şişiriyor; bu nedenle Grönland neredeyse Afrika kadar büyük görünüyor fakat gerçekte Afrika buradan 14 kat daha büyük.
Bu algı oyununun sebep olduğu rakamsal fark ise şöyle:
- Afrika: 30,4 milyon km² → haritalarda küçültülüyor.
- Rusya: 17,1 milyon km² → Afrika’nın yarısı kadar olmasına rağmen daha büyük görünüyor.
- Grönland: 2,2 milyon km² → Mercator’da Afrika ile aynı boyutta resmediliyor.
- Avrupa: 10,2 milyon km² → haritada Afrika’nın neredeyse yarısı kadar, gerçekte Afrika üç kat daha büyük.
- ABD: 9,8 milyon km² → gerçekte olduğundan yaklaşık dört kat daha büyük görünüyor.
Bu durum yalnızca coğrafi bir yanılgıya sebep olmakla kalmıyor. Stanford Üniversitesi’nden Psikolog Dr. Susan Fiske, haritaların öğrencilerin zihninde kalıcı etkiler bıraktığını belirterek:
”Mercator haritasına bakanlar Afrika’yı küçük, Avrupa’yı ise olduğundan büyük algılıyor. Yani mesele sadece çizim değil; güç, değer ve saygınlık algısı da bundan etkileniyor.” sözleriyle durumu özetliyor.
Senegalli iletişim uzmanı Fara Ndiaye ise:
“Haritalar tarafsız değildir. Nasıl öğrendiğimizi, gücü nasıl hayal ettiğimizi, kendimizi nasıl gördüğümüzü şekillendirirler.” sözleriyle haritanın yalnızca yabancıların algısını değil, aynı zamanda Afrikalıların kıtaya yönelik algısını da olumsuz etkilediğini belirtiyor.
“CORRECT THE MAP”: ONARICI ADALET HAREKETİ
Afrika Birliği’nin öncülük ettiği Correct the Map hareketi, yalnızca teknik bir düzeltme değil, bir tür “kartografik adalet” talebi olarak öne çıkıyor. AU Komisyonu Başkan Yardımcısı Selma Malika Haddadi, Mercator’un Afrikalıları “marjinal” gösterdiğini belirterek, bu durumun sömürge dönemi mirası olduğunu ve düzeltilmesi gerektiğini söylüyor.
Kampanyanın amacı, daha gerçekçi bir tablo sunan Equal Earth’ün (Eşit Harita) başta uluslararası kurumlar olmak üzere, eğitim, kurumsal iletişim ve medya tarafından benimsenmesini sağlamak. Kampanya’nın destekleyen ülkeler, bu değişimin yalnızca eğitimi değil, aynı zamanda yatırımcıların, siyasetçilerin ve toplumların Afrika’ya bakış açısını da yeniden şekillendireceğini belirtiyor.
DAHA ADİL BİR ALTERNATİF: EQUAL EARTH
2018’de kartograflar Tom Patterson, Bojan Šavrič ve Bernhard Jenny tarafından geliştirilen Equal Earth, alanları gerçek ölçekte yansıtarak Mercator’un sebep olduğu çarpıtmaları düzeltiyor. Görsel olarak klasik dünya haritalarına benzer bir estetik sunarken, Gall-Peters projeksiyonundaki “boyut” sorunlarını da aşmış durumda. Haritada Afrika, gerçek büyüklüğü olan 30,4 milyon km²’lik boyutuyla resmediliyor.
Güney Afrika 2023’te devlet okullarında Equal Earth kullanımına geçti. Kenya, müfredatında hem Mercator’u hem Equal Earth’ü öğretiyor. Gana ise üniversite hazırlık programlarında Equal Earth’ü zorunlu kıldı. UNESCO verilerine göre ise dünya genelinde müfredatların %87’sinde hâlâ Mercator haritası kullanılıyor.
HARİTALARIN ALGI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ VE EKONOMİK KAYIP
Harita algısı yalnızca psikoloji değil, ekonomiyle de doğrudan ilişkili. Londra School of Economics’ten Prof. James Robinson, yatırımcıların pazar büyüklüğü algılarının haritalardan etkilendiğini söylüyor. 2023’te Afrika’ya yapılan doğrudan yabancı yatırım 53 milyar dolar oldu. Fakat bu rakam, kıtanın 1,4 milyar nüfusu ve devasa kaynaklarıyla kıyaslandığında epey düşük kalıyor. McKinsey Global Institute’un raporuna göre yatırımcıların %68’i Afrika’nın pazar büyüklüğünü olduğundan küçük algılıyor. Bu nedenle haritaların düzeltilmesi yalnızca sembolik değil; ekonomik, kültürel ve politik açıdan da kritik öneme sahip.
TARİHSEL ADALETİN SAĞLANMASI İÇİN ÖNEMLİ ADIM
Mercator’un yüzyıllardır süren hakimiyeti, birçok araştırmacı tarafından “dünyanın en uzun yanlış bilgilendirme kampanyası” olarak nitelendiriliyor. Aktivist Moky Makura, bu mirasın artık son bulması gerektiğini söylüyor.
Equal Earth projeksiyonu kusursuz olmayabilir, ama Afrika’nın gerçek ölçülerine kavuşması, kıtaya yönelik bakışta köklü bir değişim yaratacak. Çünkü bu sadece bir coğrafya meselesi değil; aynı zamanda saygı, eşitlik ve özgüven meselesi.
21. yüzyılın en büyük tartışmaları aslında ölçeklerle ilgili: iklim değişikliği, nüfus, gıda sistemleri, madenler, biyolojik çeşitlilik. Bu sorunların adil biçimde anlatılması, alanı doğru gösteren haritalarla mümkün olacaktır. Afrika’yı hak ettiği ölçüye yerleştirmek, yalnızca bir kıtanın gururunu geri kazandırmak değil; aynı zamanda hakkı olan desteği ve sermaye akışlarını geri vermek anlamına geliyor.