Senegal’in başkenti Dakar’da yaklaşık 60 yıldır şehir içi ulaşımda kullanılan rengarenk “car rapide” dolmuşları, sadece birer toplu taşıma aracı değil, aynı zamanda şehrin kültürel hafızasının önemli bir parçası olarak görülüyor.
New York’un sarı taksileri ya da Londra’nın kırmızı otobüsleri gibi Dakar’ın simgelerinden biri haline gelen car rapideler, hediyelik eşya sektöründen şehir turlarına kadar birçok alanda karşımıza çıkıyor. Anahtarlıklarda, magnetlerde ve maketlerde sıkça yer alan bu araçlar, turistlerin de ilgisini çekiyor.
UZUN ÇALIŞMA SAATLERİ VE UCUZ ULAŞIM İMKANI
Günün ilk saatlerinde, yaklaşık 04.00’te yola çıkan car rapideler, şoför değişimiyle birlikte gece 02.00’ye kadar hizmet veriyor. Bu yönüyle Dakar’da neredeyse 24 saat boyunca hizmet veren tek toplu taşıma aracı konumundalar.
50 ile 500 CFA (yaklaşık 4 ila 34 Türk lirası) arasında değişen ücretleri sayesinde şehir merkezi ile banliyöler arasında ulaşımda en çok tercih edilen araçlardan biri olmayı sürdürüyorlar.
BİR ZAMALAR YÜK TAŞIYORDU, BUGÜN ŞEHRİN RUHU OLDU
Aslen Fransa’da 1960’lı yıllarda yük taşımacılığı için üretilen “Saviem-Renault SG2 Fourgon” modeli araçlar, 1975 yılında Senegal’e geldiğinde bambaşka bir kimliğe büründü.
Başlangıçta penceresiz ve oturma yeri olmayan bu araçlara zamanla çeşitli eklentiler yapıldı, oturma alanları ve pencereler eklendi. Son olarak rengarenk boyamalarla süslenerek “car rapide” adını aldı. Her ne kadar ismi “hızlı araç” anlamına gelse de, sık sık durarak yolcu alan bu araçlar oldukça yavaş hareket ediyor.
RENGARENK ARAÇLAR VE ANLAM YÜKLÜ MESAJLAR
Car rapideleri özel kılan unsurlar arasında sadece işlevsellik değil, aynı zamanda üzerlerindeki el yapımı süslemeler de yer alıyor. Araçların üstünde Volofça yazılmış dini ve kültürel ifadeler sıkça görülüyor.
“Touba” (Müridi tarikatının kutsal şehri), “Ahmadu Bamba” (Müridi şeyhi), “elhamdülillah” ve “merci mama” (teşekkürler anne) gibi ifadeler en çok tercih edilen süslemeler arasında. Bu tasarımlar şükür, dua, sevgi ve maneviyat içerikli sözlerle hem aracın sahibinin hayat görüşünü hem de Senegal kültürünü yansıtıyor.
YASAKLAMA RİSKİNE KARŞI ENDİŞELER ARTIYOR
Çevreye zarar verdiği gerekçesiyle car rapidelerin trafikten kaldırılması yönünde bazı adımlar atılabileceği belirtiliyor. Ancak bu araçların kaldırılması, Dakar’ın kültürel dokusunda büyük bir boşluk yaratabilir.
Bu konuya dikkat çeken “Car Rapide Tours” girişiminin kurucusu Assane Niang, AA muhabirine yaptığı açıklamada car rapidelerin sadece bir ulaşım aracı değil, kentin hafızasının taşıyıcısı olduğunu vurguladı. “Car rapide sadece toplu taşıma aracı değil, aynı zamanda Dakar denilince akla ilk gelen unsurlardan bir tanesi. Dakar’a gelen tüm turistler muhakkak car rapide fotoğrafı çekiyor, hatta car rapide ile yolculuk yapmak istiyor.” dedi.
Niang ayrıca bu araçların kentteki en uygun fiyatlı ulaşım aracı olduğunu ve özellikle gece çalışan birçok kişinin eve dönerken sadece car rapide kullanabildiğini belirtti.
“CAR RAPIDE BİR SOKAK SANATI, BİR KÜLTÜREL MİRAS”
Niang, bu araçların sadece pratik birer ulaşım çözümü değil, aynı zamanda sanatsal ve kültürel birer sembol olduğunun altını çizdi. “Car rapide bir ulaşım aracı olmasının ötesinde, tekerlekli bir sokak sanatı. Her biri farklı şekilde boyanmış car rapidelere bakarak sahiplerinin hayata bakışını, inancını, hatta annesinin adını bile öğrenebilirsiniz.” ifadelerini kullandı.
Çevre kirliliğine karşı ise teknolojik çözümler öneren Niang, İsviçreli bir şirketle güneş enerjisiyle çalışan motorların car rapidelere entegre edilmesi konusunda görüşmeler yaptıklarını söyledi. Devletin bu tür yenilikçi çözümlere öncülük etmesi gerektiğini belirtti.
YETKİLİLERE ÇAĞRI: KÜLTÜREL MİRAS YOK OLMASIN
Assane Niang, car rapidelerin sadece estetik bir öğe olmadığını, Dakar’ın tarihsel ve toplumsal belleğini temsil ettiğini ifade ederek yetkililere şu çağrıda bulundu:
“Bu ikonik araçları trafikten kaldırırsanız kent hafızasının çok büyük bir kısmını da çöpe atmış olursunuz. Kirliliğe teknolojik çözümlerle çare bulunabilir ama bu mirası yaşatacak bir irade şart. Devletin, bu araçları kültürel miras olarak tanıması ve koruma altına alması gerekiyor.”
Niang’ın bu çağrısı, Dakar’ın simgelerinden biri olan car rapidelerin geleceği hakkında önemli bir tartışmayı gündeme taşıyor.