Batılı güçlerin yaklaşık dört asır boyunca sürdürdüğü transatlantik köle ticareti, milyonlarca Afrikalının zorla kıtadan koparıldığı, acı ve kayıplarla dolu karanlık bir dönem olarak tarihte derin izler bıraktı. AA muhabiri, Afrika’dan Amerika’ya taşınan milyonlarca kişinin yaşadığı bu insanlık dramına ilişkin tarihsel süreci derledi.
15’inci yüzyılın sonunda Portekiz’in öncülüğünde başlayan köle ticareti, kısa sürede İngiltere, Fransa ve Hollanda gibi Avrupa güçlerinin de dahil olmasıyla genişledi.
KÖLE TİCARETİNİN BAŞLANGICI
Avrupa ve Amerika’dan kalkan gemiler, Benin, Gana, Senegal, Gambiya, Kongo, Nijerya ve Angola limanlarını merkez haline getirerek milyonlarca Afrikalıyı zorla “Yeni Dünya”ya taşıdı.
Tarihçiler, 25-30 milyon kişinin bu süreçte Atlantik’in diğer kıyısına götürüldüğünü, kayıtlardaki eksiklikler nedeniyle gerçek sayının çok daha yüksek olabileceğini belirtiyor.
AFRİKA’DAN KOPARILAN MİLYONLAR
1501-1867 dönemine ait kayıtlara göre yaklaşık 12,5 milyon kişi gemilere bindirilerek Amerika kıtasına taşındı.
“Orta Geçiş” olarak bilinen Afrika-Amerika rotasında aşırı kalabalık, hastalık ve kötü koşullar nedeniyle en az 1,8 milyon kişi hayatını kaybetti.
Afrika’dan götürülen kölelerin yüzde 38’i Brezilya’ya gönderildi; Brezilya ve Küba gibi Latin Amerika ülkelerinde yaklaşık 9 milyon kişi insanlık dışı koşullarda çalıştırıldı.
TİCARET AĞI GENİŞLEDİ
Zamanla Doğu ve Güney Afrika’daki limanlar da ticaretin önemli durakları haline geldi. Senegal açıklarındaki Goree Adası, Batı Afrika’daki en kritik köle ticareti merkezlerinden biri oldu. Burada tutsak edilen milyonlarca kişi “köle evleri”nde tutulduktan sonra Atlantik yolculuğuna çıkarıldı.
Bazı kölelerin yalnızca bir kilo pirinç ya da patates karşılığında satıldığına dair kayıtlar bulunuyor.
Güney Afrika’da Cape Town’un nüfusunun 1795’te üçte ikisini köleler oluşturduğu belirtiliyor. Doğu Afrika’da Tanzanya’nın Bagamoyo bölgesi, Hindistan, İran ve Arap Yarımadası’na yapılan köle sevkiyatının merkezi haline geldi.
Kamerun’daki Bimbia limanının ise tüm kıtalar arası köle ticaretinin yaklaşık yüzde 10’unu oluşturduğu aktarılıyor.
AVRUPA-AFRİKA-AMERİKA ÜÇGENİ
Fransa, Portekiz, İngiltere ve Hollanda yüzyıllar boyunca Avrupa’dan getirdikleri malları Batı Afrika limanlarına bırakıp karşılığında köle alarak Amerika’daki büyük tarım plantasyonlarına taşıdı.
Liverpool, Bristol, Amsterdam, Lizbon ve Bordeaux gibi limanlar köle ticaretinin başlıca çıkış noktaları oldu.
KÖLELİĞİN KALICI MİRASI
19’uncu yüzyıldan itibaren kölelik karşıtı hareketlerin güçlenmesiyle yasaklamalar başladı:
- İngiltere: 1807’de köle ticareti, 1833’te kölelik yasaklandı
- Fransa: 1848’de kölelik kaldırıldı
- ABD: 1865’te kölelik Anayasal olarak sona erdi
- Brezilya: 1888’de Altın Kanun ile köleliği kaldıran son ülke oldu
Köleliğin resmen sona ermesine rağmen Afrika toplumlarının demografik, ekonomik ve sosyal yapısındaki etkileri bugün dahi hissediliyor. Birçok ülke, bu tarihsel mirasın yol açtığı adaletsizliklerle mücadele etmeyi sürdürüyor.