ABD’nin Afrika Büyüme ve Fırsat Yasası (AGOA) programının 30 Eylül 2025’te resmen sona ermesi, Afrika’da ihracat, istihdam ve tedarik zincirleri üzerinde ani etkiler yaratırken, uzmanlar ve iş dünyası temsilcileri bu boşluğun Türkiye için yeni ticari fırsatlar anlamına gelebileceğini söylüyor.
AGOA 2000’de yürürlüğe girmiş, uygun görülen Sahra Altı Afrika ülkelerine ABD pazarına 6 binden fazla üründe gümrüksüz erişim imkânı sağlamıştı. Programın sona ermesiyle Afrika’dan ABD’ye ihracatın maliyeti artacak; özellikle tekstil, hazır giyim, otomotiv yan sanayi ve bazı tarım ürünleri hedef sektörler olarak ön plana çıkıyor. ABD Ticaret Temsilciliği verilerine göre AGOA döneminde Sahra Altı Afrika’nın ABD’ye ihracatı 2022’de 20 milyar doları aşmış, programın doğrudan ve dolaylı etkileriyle yaklaşık 1,3 milyon kişinin istihdam edildiği tahmin ediliyordu.
GÜMRÜK VERGİLERİ BÜYÜK BİR TEHDİT OLUŞTURUYOR
Uzmanların öne çıkardığı ilk risk, kısa vadede iş kayıpları ve fabrikaların sipariş azlığı nedeniyle kapanma eğilimi. Lesotho örneği bu noktada oldukça çarpıcı; tekstil üretiminin yaklaşık yüzde 90’ı ABD pazarına bağlı olması nedeniyle vergi yükü artarsa büyük üreticiler zorlanacak ve bundan yüzbinlerce işçi etkilenecek. Benzer kaygılar Kenya, Esvatini, Madagaskar gibi ülkeler için de dile getiriliyor.
Bu açığın yaratacağı ikinci sonuç ise jeopolitik, ABD’nin Afrika’daki ekonomik nüfuzu zayıflayabilir, kıta ülkeleri alternatif ortaklar arayışına hız verebilir. Çin hâlihazırda altyapı yatırımları ve koşulsuz ticaret ilişkileriyle etkisini artırırken Hindistan ve Türkiye de boşluğu doldurmak için öne çıkabilecek aktörler olarak gösteriliyor.
TÜRKİYE İÇİN BİR FIRSAT OLABİLİR
Türkiye cephesinde görüşler genelde iyimser. Türk-Afrika iş çevreleri ve akademisyenler, Türkiye’nin son yıllarda artırdığı diplomatik temsil ve yatırım atağının bu dönemde avantaj sağlayabileceğini belirtiyor. Türk firmalarının tekstil, hazır giyim, gıda işleme, makine ve inşaat ekipmanları alanlarında deneyimli olduğu, lojistik ve üretim kapasitesiyle kısa vadede talepleri karşılayabilecekleri vurgulanıyor. Türk Afrika İş Adamları Derneği (TABA) Sahra Altı Afrika Diplomatik İlişkiler Direktörü Olivia Rabearisoa, AGOA’nın sona ermesinin Afrika genelinde milyonlarca kişinin işini kaybetmesine yol açabileceğini söyledi. Rabearisoa:
“Anlaşmanın sona ermesi durumunda en çok tekstil ve tarım sektörleri etkilenecek. Benim ülkem Madagaskar gibi giyim ve tarım ürünlerinde uzmanlaşmış ülkelerde gümrük vergilerinin yüzde 20’nin üzerine çıkması, küçük ihracatçılar için büyük bir yük oluşturacaktır.” sözlerine yer verdi.
Afrika’da bu tür sektörlerde ağırlıklı olarak kadın ve çocukların çalıştığını belirten Rabearisoa, gümrük vergilerinin yükünü hafifletecek yeni iş birliği ortaklarına yönelinebileceğini açıkladı. Rabearisoa:
“Afrika elbette yeni ticari ortaklar arayacaktır. Kıta ülkeleri ham madde ihracatına dönmek yerine işlenmiş ürünlerini ihraç etmeye devam etmek istiyor. Bu noktada Çin ve Türkiye gibi ülkeler öne çıkabilir. Türkiye hem ekonomik hem diplomatik olarak Afrika için güçlü bir alternatif partner haline geliyor.” değerlendirmesinde bulundu.
Uzmanlar, fırsatların değerlendirilebilmesi için Türkiye’nin pratik adımlar atması gerektiğini belirtiyor. Hızlı ticari anlaşmalar, gümrük kolaylıkları, yerel ortaklıklar, lojistik kanalların güçlendirilmesi ve yatırım garantileri için şart. Aksi halde sadece söylemde kalan destekler, rakip aktörlerin hızına yetişemeyecektir.
TÜRKİYE FARKLI SEKTÖRLERDEKİ BOŞLUĞU DOLDURABİLİR
TABA Kurucusu ve Başkanı Mehmed Fatih Akbulut da ABD ile Afrika arasındaki ticaret programının sona ermesiyle kıtada yeni ortak arayışlarının başlayacağını belirterek Türkiye’nin bu süreçte güvenilir bir ticaret ortağı olarak öne çıkabileceğini söyledi.
Türkiye’nin, “Afrika’ya Açılım Politikası” ve ardından uygulamaya konulan “Afrika Ortaklık Politikası” sayesinde kıta ile yakın ilişkiler kurduğunu hatırlatan Akbulut, bu yeni dönemde Ankara’nın önemli bir aktör olarak öne çıkacağını vurguladı. Akbulut:
“AGOA’nın sona ermesiyle oluşabilecek istihdam boşluğunu Türk şirketleri önemli ölçüde doldurabilir. Türkiye, inşaat, sağlık, tekstil makineleri ve gıda işleme gibi alanlardaki tecrübesiyle Afrika için güvenilir bir sanayi ortağı haline geliyor.” sözlerine yer verdi
ABD, AGOA KONUSUNDA İKİYE BÖLÜNDÜ
ABD siyasetinde ise görüşler bölünmüş durumda: Bir kesim AGOA’nın uzatılmasını savunurken, diğer bir kesim insan hakları ve güvenlik endişeleri nedeniyle daha temkinli. Geçmişte bazı ülkelerin insan hakları gerekçesiyle programdan çıkarılması, ABD’nin bu alandaki koşullu yaklaşımını gösteriyor.
AGOA’nın sona ermesi Türkiye için hem ekonomik hem diplomatik bir dönemeç sinyali veriyor. Kısa vadede yeni ticaret kapıları ve yatırımlar olasılığı doğuyor, ancak bu fırsatı somut iş ortaklıkları, lojistik hazırlık ve hızlı diplomasiyle kapatmak gerekiyor. Aksi takdirde uzmanlar, Çin ve Hindistan gibi büyük aktörlerin boşluğu hızla doldurmasının ve bölgedeki nüfuzlarının artmasının ciddi bir tehlike olduğu konusund uyarıyor
Kaynak: AA